Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – Her çiçek kendi toprağında büyür, yapboz modülleri yalnızca olması gereken öteki modüllerle eşleşir. Ahenk, her yerde tamamlayıcı ve olmazsa olmazdır. Uyum yoksa eksik çoktur. En kolay sistemlerden ağır makinalara, yuva olan yapılardan, suyu konutlara taşıyan borulara… Saymakla bitmeyecek kadar çok sistem, uyumsuz ve uygunsuz gereçler kullanılması nedeniyle olması gerekenden çok daha kısa müddette yıpranarak ömrünü tamamlıyor. Bunun da nedenlerinin başında, ‘korozyon’ geliyor. Üstelik Doç. Dr. Cem Örnek’e göre korozyonla sonuçlanacak süreç birçok vakit fark edilmeden başlayıp sonuçlanıyor. Ancak ‘uyum’ yakalandığı takdirde ‘son’, hiç de kolay olmuyor. Milyarlarca liranın korozyona kurban verildiği sistemler, kaliteli ve uygun yapıldığında, ne insan ömrü ne de yapı ve sistem ömrü kısalıyor. Peki fakat korozyonu engelleyecek ahenk nerede ve nasıl yakalanacak? 120 milyarlık kayıp her sene nereden kimlerin cebinden hiç de fark ettirmeden çıkıyor? Malzeme ve Korozyon Araştırma Kümesi Yürütücüsü ve İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ), Metalurji ve Gereç Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Cem Örnek, 120 milyarı ve korozyonun ‘ömür kısaltan’ sonuçlarını Milliyet.com.tr’ye anlattı.
YA MEVT YA MADDİ ZARAR! KOROZYONUN HAYATİ BEDELLERİ VAR
Herhangi bir yapı ya da sistem inşa ederken, ortamın şartlarına ve yapının maruz kalacağı etkenlere dikkat edilerek bir ‘uyum’ yakalanmalıdır. Aksi halde vakit ve aslında olağan akışındaki her şey insan yapıtı sistemleri çürütüp nihayetinde de ömrünü sonlandırmaya eğilimlidir. Çünkü ahenk varsa birçok vakit korozyon yok denecek kadar azdır. Korozyon Doç. Dr. Cem Örnek’in dikkat çektiği en tehlikeli istikametiyle şu formdaydı, “Çoğu vakit görünmeden başlayan ve sessizce ilerleyen süreç, yapının zayıflamasını ya da fonksiyonunu kaybetmesine yol açıyor. En tehlikelisi ise kendini fark ettirmeden can güvenliğini tehdit etmesidir. Bu sessiz süreç hem kişisel ömürde hem de büyük sistemlerde çok önemli sonuçlara yol açabilir.” Pekala sistemleri ve yapıları korozyon kurbanı vermemek için tam olarak nelerden korumak gerekiyor? Doç. Dr. Örnek bu soruyu şöyle açıkladı:
“Korozyon birçok vakit iş işten geçtikten sonra fark edilir. Halbuki yapılması gereken, daha tasarım etabında malzemeyi, ortamı, hami tedbirleri ve bakım stratejisini planlamaktır. Bulunduğu ortama uygun, sağlam gereç ve alaşımlar kullanmak, gözetici kaplamalarla boya, çinko galvanizleme, seramik ince sinema kaplamalar üzere yüzey süreçleriyle metali etraftan yalıtmak gerekir. Hakikat tasarım, su, nem yahut agresif çözeltilerin birikeceği geometrilerden de kaçınmak kaidedir. Korozyon izleme sistemleriyle desteklenmelidir. Yeraltı döşemeler üzere kritik yapılarda sensörlerle erken ihtar sistemleri kurmak sağlıklıdır. Sistemli bakım ve paklık, korozyon birikmeden müdahale etmek için değerlidir. Fakat paklık derken yanlışsız temizlikten kelam ediyoruz; örneğin çeliği deniz suyuyla yıkamak, işe yaramak yerine daha çok ziyan verebilir. Birden fazla vakit gözden kaçan bir formül de ortama müdahale etmektir. Yani malzemeyi değiştirmek yerine, ortamı gerece uygun hâle getirmek. Örneğin nemin denetim altına alındığı, çevresel pH pahaların materyale ziyan vermeyecek seviyede tutulduğu topraklama sistemlerinin elektro-kimyasal dengesizliği önleyecek halde çalıştığı ortamlarda materyal çok daha uzun ömürlü olur ve beklenmeyen hasarlar oluşmaz.”
Uyum ortam ve sistem ortasında sağlanınca korozyon önleniyordu. Lakin yeniden de önlenemez bir noktadaysa bu ne vakit hayati bir sorun olur? Hangi durumlarda sırf ekonomiyi değil, insan hayatını da tehdit eder? Doç. Dr. Cem Örnek’e göre sadece ekonomiyi değil insan hayatını da olumsuz etkileyecek noktalar şöyle maddeleniyor:
- Uçak ve helikopterler: Yapısal bileşenlerdeki çatlamalı korozyon, uçuş güvenliğini önemli biçimde tehdit eder.
- Köprü ve viyadükler: Donatı çeliğinin kusurlu beton karışımı yahut katodik müdafaa sağlanmaması sebebiyle paslananabilir. Bu da yapının dayanıklılığını azaltır. Çökme riski yaratır.
- Doğalgaz ve petrol boru çizgileri: Yer altında oluşan korozyon, patlama yahut zehirli sızıntı riski taşır.
- Tıbbi implantlar: Bedene yerleştirilen metal implantlar (örneğin kalça yahut diz protezleri), vakitle korozyona uğrayabilir. Bu da iltihaplanma, doku hasarı ve hatta zehirli iyon salınımı üzere önemli sıhhat sıkıntılarına yol açabilir.
- Nükleer ve güç santralleri: Ağır ve agresif şartlardaki gereçlerin korozyona sağlam olması, sistemin inançlı çalışması için hayati değerdedir.
- Asansör ve vinç üzere taşıma sistemleri: Taşıyıcı halatlarda oluşan içsel korozyon, ani ve ölümcül kazalara neden olabilir.
‘FARK EDİLDİĞİNDE İŞ İŞTEN GEÇMİŞ OLUYOR’
““Korozyon her vakit yüzeyde belirti vermeyebilir. Bilhassa gerilme korozyon çatlakları üzere birtakım durumlarda, pas izi bile görünmeden gereç içten içe zayıflar. Basınç altında çalışan bir sistemde bu, sızıntı ya da ani bir patlamayla sonuçlanabilir. Bu nedenle yalnızca görünen yüzeye değil, yapının tamamına ve maruz kaldığı şartlara dikkatle bakmak gerekir” diyen Doç. Dr. Cem Örnek, aslında hiç haberimiz olmadan büyüyen tehlikeye dikkat çekiyordu. Korozyon, yapılarda ve makinalarda görünür duruma geldiğinde esasen pek çok şey için artık çok geç oluyordu. Korozyon yalnızca teknik bir arızayla sonuçlanmıyordu. Tıpkı vakitte çevresel sorunları de beraberinde getiriyordu. Yanlış malzeme seçimi, ucuz işçilikle aceleye getirilen üretim ve plansız bakım hem etrafa ziyan veriyor, hem de kaynak israfına neden oluyordu. Korozyonsa bu dengesizliği hızlandırıyordu. Peki bu döngü nasıl kırılır? Doç. Dr. Cem Örnek’e cevap kolay:
“Korozyon bilimi ve mühendisliği, aslında bir toplumun teknolojiye hâkimiyetinin somut bir göstergesidir. Bu alanı bilen ve yönetebilen ülkeler, tıpkı vakitte yüksek teknolojiyi aktif kullanan ülkelerdir. Bir milletin gayrisafi yurt içi hasılası (GSYH), üretkenliğinin sayısal karşılığıysa, korozyon bu bedeli eksilten görünmez bir karşı kuvvettir. Korozyon, teknik manada bir ülkenin gelişmesini yavaşlatan en sinsi pürüzlerden biridir. Ülkemizde ise birden fazla vakit yalnızca bir yüzey sorunu üzere görülüyor ve boya ile geçiştirilmeye çalışılıyor. Halbuki bu yaklaşım, sorunu gizler lakin çözmez. Korozyonla uğraş, etrafla barışık bir üretim ve kullanım kültürüyle mümkündür. Korozyonla gayret, materyal ve sistem dizaynında başlar. Üretim, montaj (deplase) ve kullanım sürecinin tamamında; yani gerecin ömrü sona erene kadar geçen tüm ömür döngüsünde, korozyon mühendisliğinin uygun seviyede entegre edilmesi gerekir. Bu entegrasyon kimi evrelerde ağır, kimilerinde hudutlu olabilir; lakin hiçbir vakit göz gerisi edilmemelidir. Akabinde, çevresel şartlar titizlikle tahlil edilmeli; bu şartlara uygun hakikat materyal seçilmeli ve gerektiği kadar, lakin kesinlikle yanlışsız müdafaa usulü uygulanmalıdır.”
Konu dönüp dolaşıp ‘uyuma’ ve ‘doğru gereç tercihine’ geliyordu. Doç. Dr. Örnek, temizlemeyi değil kirletmemeyi sağlamak gerektiğine de tam burada dikkat çekiyordu:
“Korozyonla tesirli uğraş, fakat etrafla uyumlu bir üretim ve kullanım anlayışıyla mümkündür. Yanlışsız materyal + hakikat üretim + gerçek bakım formülüyle hem etraf korunur hem kaynaklar israf edilmez. Bugün tabiata verdiğimiz ziyanı telafi etmenin yolu, artık yalnızca ‘temizlemek’ değil, baştan kirletmeyen, bozulmayan ve sürdürebilir sistemler kurmaktır.”
‘HER YIL KASADAN 120 MİLYAR LİRA EKSİLİYOR’
Korozyon, her gün varlığımızdan ve geleceğimizden çalıyor. Lakin çoğumuz bu kaybın farkında bile değiliz. Üstelik sorun sadece sokakta gördüğümüz paslı korkuluklar, çöken binalar ya da eskiyen yapı stoğu değil. Korozyon, hayatın her alanında karşımıza çıkan, ekonomik ve teknik açıdan önemli sonuçlar doğuran bir sorun. Her yerde görebileceğiniz ve artık kullanılması ne sıhhate ne de güvenliğe uygun olmayan her şey için geçerliydi. “İnşaat bölümünde, betonarme yapılarda kullanılan donatı çeliği paslandığında taşıyıcı sistemler zayıflar; bu da yapı güvenliğini direkt tesirler. Ulaşımda ise arabaların şasi ve fren sistemleri, uçak gövdeleri ve tren rayları korozyona maruz kalabilir. Güç altyapısında doğalgaz, petrol ve su boru çizgileri ile güç santrallerinin metal ekipmanları büyük risk altındadır. Denizcilikte gemi gövdeleri, liman iskeleleri ve açık deniz platformları tuzlu su nedeniyle ağır korozyon tehdidi altındadır” diyen Doç. Dr. Cem Örnek ‘sessiz tehdit’ diye tanımladığı ‘korozyonun’ ülkemiz ve dünya için nelere mal olduğuna dikkat çekerek kelamlarını noktaladı.
“TÜİK datalarına nazaran, 2024 yılı prestijiyle Türkiye’nin gayrisafi yurt içi hasılası (GSYH) yaklaşık 1,3 trilyon dolardır. Bu durumda, korozyonun ülkemize maliyeti en optimist hesapla 65 milyar dolar, daha gerçekçi bir yaklaşımla ise 130 milyar dolar seviyesindedir. Bu sorun artık yalnızca mühendislerin değil, toplumun tamamının gündeminde olmalıdır. Korozyon, görünmeyen, ancak dünya genelinde 2,5 trilyon doları aşkın kayıplara yol açan yapısal bir meseledir. Memleketler arası ölçekte bu maliyet, dünya iktisadının yaklaşık yüzde 3’üne denk geliyor. Korozyonun maliyeti sadece bakım faturalarıyla hudutlu değildir. Üretim durmaları, güç ve su kayıpları, makinelerde randıman düşüşü ve kimi durumlarda can kaybına kadar varan sonuçlar doğurabilir. Halbuki bu risk, birçok vakit öngörülebilir ve önlenebilir. Gereken şey, korozyonun sistemin tasarım etabından itibaren düşünülmesi ve yönetilmesidir. Önlemenin maliyeti, hasarı onarmaktan kat kat düşüktür. Birden fazla durumda oluşacak zararın yalnızca onda biri kadar yatırımla, korozyon önemli ölçüde denetim altına alınabilir. Korozyon baştan düşünülürse, değerli bir sorun olmaktan çıkar.” – Doç. Dr. Cem Örnek
Kaynak: Milliyet
Bir yanıt bırakın